Báo Điện tử TS đang mở diễn đàn với chuyên đề “Thực trạng dịch thuật ở Việt Nam” và có nhã ý đề nghị tôi tham gia ý kiến. Tôi không am tường lắm về “thực trạng dịch thuật” chung của cả nước, nên chỉ xin góp vài ý kiến trong phạm vi hẹp là việc dịch triết học Tây phương sang tiếng Việt, lãnh vực mà tôi có hiểu biết chút ít. Để ngắn gọn, tôi xin phép phát biểu theo kiểu “gạch đầu giòng”:

Giải thưởng văn hóa Phan Châu Trinh năm 2009 vừa được công bố tại TP.HCM, theo đó, dịch giả Lê Anh Minh đã được trao Giải thưởng dịch thuật vì đã dịch, chú giải xuất sắc bộ Lịch sử triết học Trung Quốc của Phùng Hữu Lan (1895-1990) - một triết gia cực kỳ quan trọng của Trung Quốc thế kỷ 20.

Sau 2 năm làm việc cùng với sự cộng tác của nhà thơ Ba Lan Pawel Kubiak, nhà thơ, tiến sĩ vật lý đang sinh sống tại Ba Lan, Lâm Quang Mỹ, tháng giêng vừa qua, cho ra mắt độc giả yêu văn thơ Ba Lan "Tuyển tập thơ Việt nam từ thế kỷ 11 đến thế kỷ 19" bằng chính ngôn ngữ của họ.

Làm sao để phổ biến văn học và văn hóa ra thế giới không chỉ là trăn trở của chúng ta. Nhiều nước trên thế giới cũng thực hiện những biện pháp thiết thực nhằm khuyến khích các dịch giả, những anh hùng thầm lặng, ít được xã hội nhìn nhận đúng mức, thường bị coi là “con ngựa còm của nền văn hóa”.

Liên Hợp Quốc và cơ sở đại học hàng đầu của nước Nga – trường Đại học Tổng hợp Lomonosov MGU – đã thỏa thuận về việc đào tạo các phiên dịch-biên dịch viên giành cho công tác tại các cơ chế khác nhau của tổ chức quốc tế này.

Qua kinh nghiệm thực tiễn trong nghề phiên dịch cũng như giảng dạy ngoại ngữ nói chung và môn dịch (Anh - Việt / Việt - Anh) nói riêng, và qua tham khảo một số chuẩn đạo đức nghề nghiệp / quy tắc ứng xử ở các nước (professional ethics / code of conduct) đối với nghề phiên dịch, chúng tôi nhận thấy khi tuyển chọn sinh viên phiên dịch và chương trình đào tạo phiên dịch cần phải lưu ý tới những tiêu chí và kĩ năng sau:

Chất liệu ngôn ngữ bao gồm chất liệu hình thức và chất liệu nội dung. Chất liệu nội dung là những sự vật, những khái niệm, những tư tưởng, tình cảm… Những cái đó, làm nên văn hoá vật chất và tinh thần của mỗi dân tộc, không phải và không thể là do mỗi dân tộc tạo ra tất cả. Có những cái, có cả những bộ phận, do tiếp nhận tự ngoài vào mà có, và cùng với sự tiếp nhận chất liệu nội dung là sự tiếp nhận chất liệu hình thức. Đó là lí do chính vì sao trong một ngôn ngữ có thể có những từ vốn của ngoại ngữ. Yêu cầu chuẩn mực hoá thường được đặt ra chủ yếu đối với những từ này. Vì thế, thiết tưởng cần phải tìm hiểu hiện tượng tiếp nhận từ của ngoại ngữ, phân loại những trường hợp khác nhau, mới có thể xác định giới hạn đối với yêu cầu nói trên.

Trong sự chuẩn mực hoá ở các mặt của ngôn ngữ, thường có xu hướng muốn đạt tới, thậm chí đòi hỏi phải đạt tới cái nhất quán. Thú dụ, trong tiếng Việt, thì khi đã nói “cái bàn” được là nói cái ghế, cái chăn, cái nhà… cũng được; như thế là nhất quán. Nhưng sự thực, không thể không thấy là trong tiếng Việt, vẫn có những hiện tượng về cái không nhất quán, thí dụ: trong sự đối lập có tài và bất tài, các nghĩa khẳng định và phủ định được phân biệt rõ, nhưng ở thình lình và bất thình lình thì nghĩa lại như nhau. Có thể dẫn một ví dụ khác: đổi Ý thành Italia và Úc thành Ốt-xtrây-li-a… là nhất quán, nhưng chưa đổi Pháp thành Phơ-răng-xơ là không nhất quán. Trong tiếng Pháp, cũng có thể thấy rõ các nhất quán, ví dụ: la maison thì les maisons, le chien thì les chiens…; nhưng cũng có cái không nhất quán, thí dụ: nous lisons thì vous lisez, nhưng nous disons thì lại vous diles.

Đại tá Hoàng Minh Phương - nguyên Trưởng phòng Ngoại vụ Bộ Quốc phòng, nguyên Phó tư lệnh – Tham mưu trưởng Quân đoàn 4 – là 1 trong 24 lưu học sinh đầu tiên của nước VNDCCH được cử sang Trung Quốc học tập, đầu năm 1949. Ông có vinh dự được phiên dịch 5 lần cho Hồ Chủ tịch khi Người làm việc với lãnh đạo Đảng, Chính phủ Trung Quốc.

Việt Nam ngày càng phát triển, đất nước ngày càng đổi mới, quan hệ quốc tế mở rộng không ngừng. Nhu cầu về ngoại ngữ gia tăng và một điều đáng mừng là số người thông thạo ngoại ngữ đã tăng lên đáng kể nhờ sự quan tâm, đầu tư của Nhà nước, của các cơ quan, doanh nghiệp và cá nhân cho việc giảng dạy và học tập ngoại ngữ, trong nước cũng như du học nước ngoài ...